Książka Barbary Dolińskiej porządkuje pojęcie placebo w oparciu o współczesną literaturę psychologiczną i neurobiologiczną. W ujęciu naukowym placebo nie oznacza „wmawiania sobie poprawy”, lecz odnosi się do wpływu oczekiwań, kontekstu oraz znaczenia poznawczego na odczuwanie objawów i funkcjonowanie (Benedetti, 2014; Wager & Atlas, 2015).
W pracy z osobami w kryzysie to rozróżnienie ma znaczenie praktyczne.
✦ Czym placebo jest w ujęciu badawczym?
W literaturze rozróżnia się:
- placebo effect – zmiana wynikająca z oczekiwań i kontekstu,
- placebo response – całkowita zmiana obserwowana po interwencji (obejmująca m.in. regresję do średniej czy naturalny przebieg zjawiska) (Price et al., 2008).
W psychologii szczególnie istotne jest to, że subiektywne doświadczenie objawów (np. napięcia, lęku, zmęczenia, bólu) jest podatne na modulację poznawczą i emocjonalną (Colloca & Benedetti, 2005).
Nie oznacza to, że objawy są nierzeczywiste.
Oznacza, że ich intensywność i interpretacja podlegają procesom regulacyjnym.
✦ Co inicjuje efekt placebo?
Badania wskazują trzy główne mechanizmy:
2.1 Oczekiwania (expectancy)
Oczekiwania wpływają na sposób przetwarzania informacji oraz ocenę bodźców (Kirsch, 1997). W badaniach neuroobrazowych wykazano, że pozytywne oczekiwania mogą modulować aktywność struktur związanych z przetwarzaniem bólu i emocji (Wager et al., 2004; Wager & Atlas, 2015).
W praktyce psychologicznej oznacza to, że sposób formułowania celów i rokowania wpływa na regulację doświadczenia klienta.
2.2 Uczenie się i warunkowanie
Placebo może być efektem klasycznego warunkowania – wcześniejsze doświadczenia poprawy zwiększają prawdopodobieństwo podobnej reakcji w analogicznym kontekście (Benedetti et al., 2003).
W pracy z osobą w kryzysie wcześniejsze doświadczenia skutecznej pomocy mogą zwiększać gotowość do zaangażowania i obniżać napięcie.
2.3 Redukcja niepewności i znaczenie poznawcze
Niepewność jest jednym z głównych czynników podtrzymujących lęk (Grupe & Nitschke, 2013). Spójna konceptualizacja problemu i jasny plan działania redukują niepewność, co wpływa na poziom pobudzenia.
W kontekście kryzysu (rozstanie, utrata pracy, choroba w rodzinie, przejście na emeryturę) klarowna narracja i struktura interwencji mają wymiar regulacyjny.
✦ Nocebo – znaczenie negatywnych oczekiwań
Negatywne oczekiwania mogą nasilać objawy i utrwalać poczucie zagrożenia (Colloca & Miller, 2011).
W pracy psychologicznej ma to konsekwencje komunikacyjne:
- sposób omawiania trudności,
- sposób formułowania hipotez,
- język używany w opisie sytuacji.
Nie chodzi o „pozytywne myślenie”, lecz o precyzyjne i adekwatne komunikowanie ryzyka oraz możliwości zmiany.
✦ Znaczenie dla praktyki psychologa
Badania nad skutecznością psychoterapii wskazują, że czynniki wspólne – takie jak jakość relacji, poczucie bezpieczeństwa i uzgodnione cele – mają istotny wpływ na efekt terapii (Wampold & Imel, 2015).
Mechanizmy placebo nie zastępują metod terapeutycznych. Pokazują natomiast, że:
- oczekiwania,
- znaczenie nadawane objawom,
- sposób komunikacji,
- struktura interwencji
wpływają na regulację poznawczą i emocjonalną.
W pracy z osobami 40+, 50+ i seniorami, gdzie kryzys często wiąże się z utratą przewidywalności i kontroli, redukcja niepewności ma znaczenie kliniczne.
✦ Granice etyczne
Współczesne ujęcia placebo podkreślają, że jego wykorzystanie nie powinno oznaczać manipulacji ani wprowadzania w błąd (Benedetti, 2014).
W praktyce psychologicznej chodzi o:
- rzetelne budowanie oczekiwań,
- transparentność,
- wzmacnianie autonomii klienta,
- unikanie obietnic bez podstaw empirycznych.
https://psychologchojnacki.pl/kontakt/
Dowiedz się więcej: Zjawisko placebo. Dlaczego to działa, chociaż nie działa?Bibliografia
- Benedetti, F. (2014). Placebo effects: Understanding the mechanisms in health and disease (2nd ed.). Oxford University Press.
- Benedetti, F., Pollo, A., Lopiano, L., Lanotte, M., Vighetti, S., & Rainero, I. (2003). Conscious expectation and unconscious conditioning in analgesic, motor, and hormonal placebo/nocebo responses. Journal of Neuroscience, 23(10), 4315–4323. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.23-10-04315.2003
- Colloca, L., & Benedetti, F. (2005). Placebos and painkillers: Is mind as real as matter? Nature Reviews Neuroscience, 6(7), 545–552. https://doi.org/10.1038/nrn1705
- Colloca, L., & Miller, F. G. (2011). Role of expectations in health. Current Opinion in Psychiatry, 24(2), 149–155.
- Dolińska, B. (2023). Placebo. Dlaczego działa coś, co nie działa., Wydawnictwo PWN.
- Grupe, D. W., & Nitschke, J. B. (2013). Uncertainty and anticipation in anxiety. Nature Reviews Neuroscience, 14(7), 488–501. https://doi.org/10.1038/nrn3524
- Kirsch, I. (1997). Response expectancy theory and application: A decennial review. Applied and Preventive Psychology, 6(2), 69–79.
- Price, D. D., Finniss, D. G., & Benedetti, F. (2008). A comprehensive review of the placebo effect. Annual Review of Psychology, 59, 565–590. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.59.113006.095941
- Wager, T. D., & Atlas, L. Y. (2015). The neuroscience of placebo effects. Annual Review of Clinical Psychology, 11, 217–242. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-032814-112822
